Yakın tarihimizin utanç veren olayları:
27 Mayıs Darbesi,
1960
Ali Necati Doğan
Utanmasını bilmeyen bir millet, hata yapmaya mahkûmdur...
27 Mayıs Darbesi, 27
Mayıs 1960'ta yapılan ve Türkiye Cumhuriyeti tarihinde gerçekleşmiş ilk askeri
darbe olarak tarihe geçmiştir. Ayrıca 27 Mayıs Askerî Müdahalesi, 27 Mayıs
İhtilâli ya da 27 Mayıs Devrimi olarak da anılır. 1950 yılında iktidara gelen Demokrat
Parti'nin ülkeyi gitgide bir baskı rejimine ve kardeş kavgasına götürdüğü
gerekçelerini ileri sürerek Türk Silahlı Kuvvetleri içerisinde bir grup subay,
27 Mayıs 1960 sabahı ülke yönetimine bütünüyle el koymuş ve yönetimi kısa bir
süreliğine sürdürerek önemli revizyonlara imza atmışlardır. Darbeye doğru
ilerleyen süreçte ülkenin içine sokulduğu karanlık duruma rağmen hiçbir darbe
çözüm olarak düşünülemez. Dönemin tarihsel seyri dikkate alındığında bu olumsuz
akışı kabullenebilmek tabiî ki mümkün değildir lakin yapılması gerekenin darbe
olmadığı tartışılmaz bir gerçektir. Bu darbe neticesinde 37 subaydan oluşan
Milli Birlik Komitesi anayasa ve TBMM'yi feshetti, siyasi faaliyetleri askıya
aldı, Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan
Menderes başta olmak üzere birçok Demokrat Partiliyi tutuklattı.
Genelkurmay Başkanı Orgeneral Rüştü Erdelhun, İstiklal Savaşı kahramanlarından
Ali Fuat Paşa ve Kore gazisi Tahsin Yazıcı da tutuklananlar arasındaydı.
Milli Birlik Komitesi ülke yönetimini üstlendi. 3. Ordu
Komutanı Orgeneral Ragıp Gümüşpala'nın, eğer darbenin lideri kendisinden daha
kıdemli değilse ordusuyla Ankara'ya yürüyüp isyancıları yakalayacağını
söylemesi üzerine darbeden haberi olmayan Emekli Orgeneral Cemal Gürsel Milli
Birlik Komitesi'nin başına getirildi. Bu darbenin daha sonraki yıllarda meydana
gelen askeri darbelerden farkı, Türk Silahlı Kuvvetleri emir komuta zinciri
içinde yapılmamış olmasıydı; nitekim dönemin Genelkurmay başkanı da yönetime el
koyan askeri güçler tarafından tutuklanmıştı. Bu özelliğine rağmen kalıcı
olabilmesi ve önemli değişikliklere imza atabilmesi son derece ilginç bir durum
oluşturmuştur.
27 Mayıs Askeri Darbesinin nedenlerine gelecek olursak;
1950'li yılların sonlarına doğru ordunun DP iktidarından memnun olmadığını
duyan Adnan Menderes'in çevresine "Ben bu orduyu yedek subaylarla da idare
ederim" dediği iddia edilerek ordu mensupları tahrik ediliyor olması gibi
birçok neden sayılabilir. Lakin bu neden zaten ülkede yaşanılan baskı ve dikta
yönetime dair oluşan tepkinin birikmesinin yanında zaten tüm anlamı ile
rahatsız olan ordunun hareket almasında ki küçük bir etkidir. Yassıada
Yargılamaları sırasında Refik Koraltan'ın avukatlığını yapan Hüsamettin
Cindoruk, Mahkeme başsavcısının Menderes'e bu konuyu sorması üzerine
Menderes'in “Efendim ben devleti idare ettim, yedek subaylık yaptım, kendi
gücümü biliyorum. Bu ordu yedek subaylarla nasıl idare edilir. Bunu kim
uydurmuş?” dediğini belirtmiştir. Kendisinin bu lafı söyleyip söylemediği kesin
olarak bilinmemekle birlikte darbeyi hazırlayanların bu sözleri propaganda
amacıyla kullandığı yönünde söylentilerde mevcuttur. Bu sözler 27 Mayıs'tan
sonra da darbeyi meşrulaştırmak için kullanılmış mıdır bilinmez ama gerçekleşen
bu darbeye dair ülkemizde hala net bir görüş yoktur. Bir kesim tarafından
kahraman olarak anılan Demokrat Parti yönetimi, diğer bir kesim tarafından
vatan haini olarak atfedilmektedir. Bu durumda darbeye dair birçok tartışmayı
beraberinde getirmektedir.
Darbenin nedeninin Menderes hükümetinin uygulamaları ve
çıkardığı yasalar olduğu, cunta yönetimi tarafından ileri sürülmüş, MBK;
darbeyi, kardeş kavgasına son vermek ve bütün askeri darbelerde ileri sürüldüğü
gibi laiklik ilkesine aykırı uygulamaları durdurmak için yaptığını
belirtmiştir. Ayrıca kimi subaylar ve ülkenin önemli bir kesimi DP iktidarının
Kemalist ve laik rejimi tehdit ettiğini düşünmekteydi. Bunların dışında,
darbenin iktidarı geleneksel elit iktidar gruplarına (ordu ile siyasî
bürokrasiye) vermek amacıyla yapıldığını öne süren kaynaklar da mevcuttur.
Ayrıca başlangıç aşamasında sayılabilecek bir ekonomik kriz havasının da
darbenin etkenlerinden olduğu belirtilmektedir.
Darbe öncesi döneme bakacak olursak DP anayasa ihlalleriyle
suçlamaktadır. Adnan Menderes'in üniversite çevrelerine "kara
cübbeliler" olarak hitap ettiği ve bunun yayınlanmaması için basına yasak
koyduğu iddia edilir. Ayrıca diğer tüm olgularda olduğu gibi basın üzerinde
yapılan yasaklama ve baskılarda zirveye ulaşmış, yandaş basın desteklenirken
muhalif basın her türlü gayrı meşru yöntemle sindirilmiştir. Üniversite
çevreleri ve bazı aydınlar ise ne yazık ki bukalemun misali iktidara yakın
durmak maksadı ile tüm bu baskı ve dikta yönetim anlayışına destek verirler.
İhtilalden bir ay önce İstanbul Üniversitesi'nde DP karşıtı bir eylem zorlukla
bastırılır. Eylemi bastırmakla görevli askerlerin tutumu ordunun da DP'ye cephe
aldığını göstermektedir. Bu olaya şahit olan Ali Fuat Başgil o an, gördüklerini
şu şekilde değerlendirir; “Tamam dedim. Bu hareket orduya da sirayet ettiğine
göre, artık Menderes Hükümeti gitmiştir.”
Tırmanan olaylardan ve huzursuz ortamdan muhalefet partisi
CHP'yi sorumlu tutan Demokrat Parti'nin, 2 Ağustos 1958 tarihli bir Meclis
grubu bildirisi şu şekildeydi:"CHP idarecileri, Meclis ve hükümetin
meşruiyet ve istikrarını, şiddet yolu ile tahrip etmenin mümkün, hatta lazım
olduğu kanaatini uyandırmaya müncer olacak, çok tehlikeli bir yola girmişlerdir"
Ayrıca dış politikada Menderes, iktidarının son yıllarında
artık Marshall Planı kapsamında Amerika'dan daha fazla kredi alamadığını
görülmüş ve Seydişehir Aluminyum ve İskenderun Demir-Çelik ve diğer sanayi
projelerini kredilendirmek için Sovyetler Birliği ile yakınlaşmaya başlamıştır.
Bu amaçla Sovyetler Birliği'ne üst düzey ziyaretler yapılıp, ülkedeki sanayinin
gelişmesi için Sovyetlerle yatırım antlaşmaları imzalanma hazırlığı
yapılmaktaydı. Nitekim, Demokrat Parti'nin devamı olan ve "Demokrat
Partisinin C Takımı", "Hışımlılar" ve "Müfritler"
adıyla anılan Adalet Partisi, darbeden yıllar sonra yapılan seçimlerde 1965
yılında tek başına iktidara geldiğinde, Adnan Menderes döneminde projesi
yapılıp da kredi yokluğundan gerçekleştirilemeyen bu projeleri Sovyetler
Birliği'nden alınan proje kredileriyle bitirmiştir. Bu duruma göre ihtilalin
arkasında başta ABD olmak üzere Batılı devletler ve CIA’nin varlığı iddialarını
ortaya atmıştır. Lakin Demokrat Parti döneminin tamamına bakılınca Türkiye’nin
son derece şiddetli olarak ABD’ye yaklaştığı, ekonomik olarak tüm
bağlantılarını ABD’ye bağladığı görülmektedir. Bugün ki ekonomik esaretin ilk
halkaları Ogünlerde atılmış ve bu durum ülkenin aydın ve ilerici kesimleri
tarafından son derece sert bir şekilde eleştirilmiştir.
Ülkeyi darbeye sürükleyen süreçte 27 Ekim 1957 seçimlerinin
oldukça sert bir hava içerisinde yapılması da son derece etkili olmuştur. DP
seçimler öncesinde yasal düzenlemeler yaparak, muhalefetin bütünleşerek
seçimlere bir cephe halinde girmesini engellemiş seçimlerin sonucuna daha seçim
olmadan müdahale etmiştir. Demokrasinin baskılarla sekteye uğratılması
iddialara göre CHP'li seçmenlerin kütüklere yazılmaması ve bazı yerlerde
sandıklarda seçim sonuçlarının bile değiştirilmesi ile devam ediyor. Seçim
sonrasında Kayseri, Giresun, Çanakkale ve Samsun'da gösteriler yapılmış ve
kavgalar yaşanmıştır. Gaziantep'te ise radyo ve gazeteler önce CHP'nin zaferini
ilan etmiş fakat daha sonra "köyden gelen oylar" ile seçim sonucunu
DP'nin zaferi olarak değiştirilmiştir. CHP'nin itirazı üzerine oy pusulaları
Gaziantep Adliyesi binasına getirilmiş ancak Gaziantep Adliyesi oy
pusulalarıyla birlikte yanmıştır. İsmet İnönü, bu usulsüzlükleri "Kütük
Marifetleri" ve İçişleri Bakanı Namık Gedik'i de "Kütük Bakanı"
olarak adlandırmıştır. DP hükûmeti bu "Antep hadisesi" haberlerinin
yayınlanması daha öncesinde yasaklanan birçok yayın gibi yasaklamıştır. DP
iktidar gücünü her daim iktidarın ve baskının devamını sağlamak için illegal
bir şekilde kullanmıştır.
Seçim sonucunda ise DP oyların %47, 88'ini alarak
yürürlükteki çoğunluk esasına dayalı seçim sistemi sayesinde 424 milletvekili
çıkarmıştır. İsmet İnönü'nün başında bulunduğu CHP ise her türlü hile iddiasına
rağmen %41, 09 oyla 178 milletvekilliği kazanmıştır. Seçim öncesi değiştirilen
seçim sistemi ve seçim sürecinde yapılan illegal hareketler neticesinde temsili
demokrasi işlevsiz bırakılmıştır. Seçimin diğer katılanları olan Cumhuriyetçi
Millet Partisi ve Hürriyet Partisi ise dörder milletvekilliği kazanmışlardır.
Muhalefetin toplam oy miktarı DP'yi geride bırakıyordu. Demokrat Parti,
matematiksel olarak muhalefet partilerinin oyları karşısında azınlığın iktidarı
konumundaydı. Seçimlerden sonra, siyasal ortamdaki gerginlik artarak devam
etti. CHP yurt çapında destek görmeye başlamıştı. Bir önceki seçimde %35 olan
oy oranını % 41'e yükseltmesi bunun göstergesiydi. Oysa DP 1954'te % 57 olan oy
oranını % 47'ye düşürmüştü.
Darbeye götüren süreçte yaşanılan bir diğer olay ise Gizli
komiteler ve Dokuz subay olayıdır. 1954'te İstanbul'da Dündür Seyhan ve Orhan
Kabibay'ın kurduğu komiteye Faruk Güventürk, Ahmet Yıldız, Suphi Görsoytrak,
Orhan Erkanlı ve Necati Ünsalan gibi genç subaylar katılmışlardır. Ankara'da
ise Talat Aydemir, Millî Müdafaa Vekili Ethem Menders'in yaveri Adnan
Çelikoğlu, Sezai Okan, Osman Köksal ve yandaşları ayrı bir komite kurmuşlardır.
1957'de de İstanbul ve Ankara'daki iki komite birleşmiştir.
Birleşik komite 27 Ekim 1957'de öngörülen seçimlerinde
DP'nin kaybedeceğini varsayarak 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı töreninde zırhlı
birlikler ile şeref tribünündeki DP'lileri tutuklayarak yönetime el koymayı
planladı. Fakat seçimde DP kazandığı için darbe Şubat 1958'e ertelenmişti.
Bu arada 16 Ocak 1958'de komite üyesi Kurmay Binbaşı Samet
Kuşçu'nun ihbarı üzerine emekli Kurmay Albay Cemal Yıldırım, Kurmay Albay Naci
Aşkun, Kurmay Albay İlhami Barut, Topçu Yarbay Faruk Güventürk, Piyade Binbaşı
Ata Tan, Piyade Binbaşı Ahmet Dalkılıç, Piyade Yüzbaşı Kazım Özfırat, Piyade
Yüzbaşı Hasan Sabuncu ve Kuşçu'nun kendisi başta olmak üzere 9 subay
tutuklanmıştır. Yargılamalar sonucunda 8 subay beraat etmiş ve Kuşçu
"iftira" suçundan mahkûm olmuş ve yapılan planlar rafa kaldırılmak
zorunda kalınmıştır.
Tüm bu gelişmeleri takiben CHP'nin 1959 yılındaki XIV.
kurultayında, ülkenin acilen ihtiyaç duyduğu bazı değişiklikler için çaba
gösterilmesi kararlaştırıldı. "İlk Hedefler Beyannamesi" adıyla
hazırlanan bildirinin, 1961 Anayasası'nın temelini oluşturduğu ileri sürülür.
Bildiri metnindeki başlıklar şu şekildeydi:1. Eşit Muamele, 2. II. Meclis, 3.
Anayasa Mahkemesi, 4. Nisbi Temsil Usulü, 5. Yüksek Hakimler Şurası'nın
kurulması, 6. Memurlar Kanunu'nun düzenlenmesi, 7. Baskıdan uzak tutulan bir
basın rejiminin kurulması, 8. Üniversite muhtariyeti, 9. Sosyal Güven ve Sosyal
Adalet esaslarının teminat altına alınması, 10. Yüksek İktisat Şurası'nın
kurulması
Ülkede tüm bu gelişmeler ve sancılar yaşanırken 17 Şubat
1959'da Menderes'in başkanlığında Londra'daki Kıbrıs görüşmelerine gelen Türk
delegasyonunu taşıyan uçak Londra yakınlarında bir ormana düşer. Bu uçak
kazasından Menderes'in yara almadan kurtulması iktidar ve muhalefet arasında
bir yumuşamaya yol açsa da bu durum fazla sürmez. 1959'un Nisan ayında CHP
Genel Başkanı İsmet İnönü, Batı Anadolu illerini kapsayan bir geziye çıkar ve
CHP'liler geziye "Büyük Taarruz" adını takarlar.
29 Nisan'da İnönü Trikupis'i esir aldığı Uşak'ı "Büyük
Taarruz"un ilk durağı olarak seçmiş ancak oraya ulaştığında taşlı
saldırıya uğrayıp, başından yaralanmıştır. İçişleri Bakanının emriyle İnönü'nün
gezisini engelleyen Uşak valisi İlhan Engin'e muhalif basın 'İktidarın
"Uşak" Valisi' demeye başlamıştır. Tabiî ki bu söylem basına birçok
yasaklama ve engelleme olarak geri dönecektir.
Ayrıca İnönü, Manisa ve İzmir'den sonra 4 Mayıs'ta
İstanbul'a gelmiş ve Yeşilköy Havalimanı'ndan şehir merkezine giderken
Topkapı'da önce trafik müdürü tarafından durdurulmuş ve sonra halkın
saldırısına uğramıştır. Polisler ve askerler müdahale etmemişlerdir. Ancak o
sırada Binbaşı Kenan Bayraktar'ın emriyle askerler müdahale etmiş ve İnönü
kurtarılmıştır. Tüm olayların spontane bir gelişmemi yoksa iktidar tarafından
yapılan bir planın bir parçası mı olduğu taraflar tarafından hala
tartışılmaktadır.
O yıllarda birçok ilde CHP-DP arasında olaylar patlak
vermiştir. 1960 başlarında basında sansür artmıştı, gazeteler sansür nedeni ile
beyaz sayfalarla çıkıyordu. Cezaevleri tutuklu gazetecilerle doluydu. 2 Nisan
1960'ta Kayseri'ye gelen İsmet İnönü'nün treni, vali Ahmet Kınık'ın emriyle
durduruldu. Kendisine İnönü'nün Himmet Dede Demiryolu İstasyonu'nda trenin
durdurulması ve yolunun kesilmesi için emir verilmiş Binbaşı Selahattin
Çetiner, "Sizin yolunuzu kesmek ve sizin Kayseri'ye gitmenize engel
olmaktansa intiharı tercih ederim" sözlerini söylemiştir. Olaydan sonra emekli
edilmiş; ancak Danıştay Kararı ile göreve iade edilmiş, daha sonra orduda
Generalliğe kadar yükselmiş, 12 Eylül Darbesi sonrası kurulan hükümette
İçişleri Bakanlığı yapmıştır. Zorlukla yoluna devam eden İsmet İnönü'yü
Kayseri'de 50 bin kişi karşılamıştır. Seçim öncesi meydana gelen bu olaydan
dönemin Ulaştırma Bakanı sorumlu tutulmuş ve 27 Mayıs Darbesi'nden sonra
hazırlanan 1961 Anayasası'na Millet Meclisi genel seçimlerinden önce Ulaştırma,
İçişleri ve Adalet Bakanları çekilir(m. 109) maddesinin eklenmesinin sebebi
olarak da bu olay gösterilmiştir.
Nisan 1960'ta TBMM'de gazete ve dergilerin "yıkıcı,
gayrimeşru ve kanun dışı" faaliyetlerini inceleyerek meclise bildirmek
için Ahmet Hamdi Sancar başkanlığında kurulan Tahkikat Komisyonu meclis ile
ilgili bütün neşriyatı yasaklayınca DP-CHP ilişkisi daha gerginleşmiştir.
CHP'lilerin konuşmaları basına yansımadan elden ele dolaşmıştır. DP yönetimi bu
konuşmalarını "İhtilal beyannameleri" olarak
adlandırmıştır.
18 Nisan 1960 günü Mazlum Kayalar ve Baha Akşit'in CHP'nin
"yıkıcı, gayrimeşru ve kanun dışı" faaliyetleri olduğu gerekçesiyle
meclis araştırmasına açılması yolundaki önerge karşısında İnönü şöyle konuştu; “Biz
demokratik rejim dedik, bu rejim kurulmuştur. Bu demokratik rejim
istikametinden ayrılıp, baskı rejimi haline götürmek tehlikeli bir şeydir. Bu
yolda devam ederseniz, ben de sizi kurtaramam. Şartlar tamam olduğunda
milletler için ihtilal, meşru bir haktır. Bu tedbire teşebbüs eden baskı
tertipçileri zannediyorlar ki: Türk Milletinin Kore Milleti kadar haysiyeti
yoktur.”
CHP Genel Başkanı uyarılarını sürdürdü. 27 Nisan 1960 günkü
TBMM toplantısında İnönü tekrar Tahkikat Komisyonu'nu hedef alınca Meclis,
İnönü'ye oniki oturum toplantılara katılmama cezası verildi. Kararı protesto
eden CHP milletvekilleri Meclisten polis zoru ile uzaklaştırıldı.
27 Nisan 1960'ta Tahkikat Encümenlerinin görev ve yetkileri
hakkında kanun teklifi konuşmasını yapan İnönü'ye Afyon milletvekili Murat Ali
Ülgen: "Kürsüden ihtilal beyannamesi okudun paşam" demiştir.
Bu ara iktidara karşı tepkiler artarken 28 Nisan'da
İstanbul'da 29 Nisan'da Ankara'da çıkan öğrenci olayları şiddetle bastırılmış,
bu şiddet insanların tepkilerine neden olmuştur. İstanbul'da çıkan olaylarda
yaklaşık 40 öğrenci yaralanmış ve İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi
öğrencisi Turan Emeksiz polisin kurşunuyla öldürülmüştür. Bundan dolayı "Kanlı
Perşembe" olarak anılmıştır. DP yönetimi bu illerde sıkıyönetim ilan
etti. Öğrenciler hep bir ağızdan Gazi Osman Paşa'nın kahramanlığı için yazılan
Plevne Marşı'nın değiştirilmiş hâli olan Olur mu böyle olur mu şarkısını
söylüyordu: Olur mu, böyle olur mu? / Kardeş kardeşi vurur mu? / Kahrolası
diktatörler / Bu dünya size kalır mı?
Bu olaylarda polisler "Kahrolsun diktatörler",
"Hürriyet isteriz" sloganları atan öğrencileri dağıtmaya
çalışmışlardır. Ancak "Türk ordusu çok yaşa" sloganı atan öğrenciler
ile askerler arasında dayanışma yaşanmış ve askerler polislerin teslim
ettikleri öğrencileri serbest bırakmışlardır.
Harp okulu öğrencileri bir yandan Atatürk Bulvarı'nda sessiz
yürüyüş yapmış ve öte yandan 20 Mayıs'ta Türkiye'yi ziyaret edecek Hindistan
Başbakanı Nehru'yu karşılamak için Esenboğa'dan şehir merkezine gitmek için
aynı arabaya binecek olan Menderes'i Nehru'nun yanından kaçırmayı planlamıştır.
Ancak yabancı misafir varken bu tür hareketlere girişmenin dış dünyaya karşı
olumsuz etki yaratacağı kanaatine varılarak plan reddedilmiştir.
Tüm bu gelişmeler yaşanırken 3 Mayıs 1960'ta Kara Kuvvetleri
Komutanı Orgeneral Cemal Gürsel Milli Müdafaa Vekili Ethem Menderes'e bir mektup
iletmiş ve Kara Kuvvetleri Kumandanlığı Karargâhına da veda mesajı
göndermiştir. Gürsel'in veda mektubundan sonra liderini yitiren gizli örgüt,
önce Genelkurmay İkinci başkanı Cevdet Sunay'a başvurmuş fakat olumlu yanıt
alamayınca 1. Ordu ve sıkıyönetim Komutanı Fahri Özdilek'e başvurmuş fakat ne
olumlu ne de olumsuz yanıt alabilmiştir. Orhan Kabibay Kore'den tanıdığı
"argo bir adam" olan Kara Kuvvetleri Lojistik Başkanı Tümgeneral
Cemal Madanoğlu'nu önermiş fakat Madanoğlu şu şekilde tereddütünü dile getirmiştir:
‘Ulan biliyorsun bende t……. var, kafa yok.’ Orhan Kabibay, düşünmek için 24
saat izin vermiş ve süre dolduğunda Madanoğlu şu yanıtı vermiştir: ‘Ulan,
erkeklik öldü mü, örgütünüze girmeyi kabul ediyorum!’
Dönemin diğer büyük kitle olayı ise 555K diye
anılan ve 5 Mayıs 1960 tarihinde, Ankara, Kızılay'da Demokrat Parti aleyhtarı
öğrencilerin yaptığı protesto eylemidir. Adını 5. ayın 5. günü saat 5`te
Kızılay'da gerçekleşmesinden alan eylem cumhuriyet tarihinin ilk
"sivil itaatsizlik" eylemi olarak da anılır. 28 ve 30 Nisan 1960
tarihlerinde polisle öğrenciler arasında çıkan çatışmalarda öğrencilerin
hayatını kaybetmesi ve Turan Emeksiz isimli öğrencinin ölmesi ülkedeki ortamı
kutuplaşmaya sürükledi. DP mitingi için Kızılay Meydanı'na gelen dönemin başbakanı
Adnan Menderes, bir anda kendini protestocuların arasında buldu. Rivayete göre,
o zamanlar öğrenci olan, şu anki CHP lideri Deniz Baykal, şair Cemal
Süreyya'nın aktardığına göre ise Vedat Dalokay, Menderes'in “Ne istiyorsunuz?”
sorusu üzerine başbakanın yakasına yapışıp “Hürriyet istiyoruz!” demişti.
Menderes ise şu soruyla cevap vermişti: “Başbakanın yakasına yapışıyorsun,
bundan büyük hürriyet olur mu?” aktarılan bu anekdot farklı isimlerle özdeşik
olarakta anlatılmaktadır. Bu olayın gerçekleşip gerçekleşmediği veya kimler
arasında olduğu hala tartışılmaktadır.
Adnan Menderes, 28-29 Nisan ve 5 Mayıs olaylarından sonra
üniversite hocalarını gençleri kışkırtmakla suçlamış ve onlardan "Kara
Cübbeliler" olarak söz etmeye başlamıştır. Bu olay birçok kesimle sorun
yaşayan Menderes’in akademik çevreye karşı olarakta artık sert bir tavır
aldığının göstergesidir.
Millî Birlik Komitesi iktidarı
Alınan kararlar neticesinde Başkent Ankara'yı ele geçirmek
için Tümgeneral Selahattin Kaplan komutasındaki 28. Tümen, Tuğgeneral Yusuf
Demirdağ komutasındaki Zırhlı Eğitim Merkezi (Etimesgut), Süvari Yarbay Reşit
Çölok komutasındaki 43. Süvari Alayı, Binbaşı Hakkı Bozkaya komutasındaki Tank
Taburu (Harp Okulu arkası) gibi birliklerin ikna edilmesi ya da
etkisizleştirilmesi gerekirdi.
23 Mayıs Pazartesi, harekât tarihi 25 Mayıs 1960 olarak
kararlaştırılmış ve parolalar belirlenmiştir. Zamanında gerçekleşirse
"Dündar Seyhan'ın oğlu sınıfını geçti.", ertelendiği takdirde
"Dündar Seyhan'ın oğlu bütünlemeye kaldı." 27 Mayıs 1960 sabah saat
3.15'te piyade birlikleri ve süvari grubu, 3.30'da tanklar hareket etti. Saat
4.36'da Albay Alparslan Türkeş tarafından radyoda okunan ilk bildiri ile
harekât bütün Türkiye ve dünyaya ilan edildi.
İlk olarak Tuğgeneral Yusuf Demirdağ evinden alınıp Harp
Okulu'na getirilmiş ve nezarethaneye kapatılmıştır. Bundan sonra Refik Koraltan
getirilmiştir. 2. Ordu komutanı Orgeneral Suat Kuyaş da enterne edilmiştir.
Celal Bayar Çankaya Köşkunde Veteriner Tuğgeneral Burhanettin Uluç, Topçu
Yarbay Abdullah Tardu, Kurmay Albay Sami Küçük tarafından gözaltına alınmıştır.
Bu arada komite üyelerinden Cumhurbaşkanlığı Muhafız Alayı komutanı Kurmay
Albay Osman Köksal da yanlışlıkla içeriye kapatılmıştır.
Adnan Menderes Eskişehir'den Konya'ya gitmek üzere
Kütahya'ya geçtiğinde Keşif Tabur komutanı Agasi Şen ve Binbaşı Muhsin Batur
tarafından gözaltına alınmış ve Ankara'ya getirilmiştir. Darbenin ilk günü,
Bayar, Menderes, Refik Koraltan, Fatin Rüştü Zorlu ve Başbakanlık Müsteşarı
Ahmet Salih Korur ve diğer hükümet üyeleri Harp Okulunda, tutulmuşlardır.
Cemal Gürsel, İstanbul Yeşilköy Askerî Havaalanı'ndan kalkan
C-47 ile İzmir Karşıyaka Bostanlı'daki evinden alınıp saat 11.30'da Ankara'ya
Harp Tarih binasına gelmiş ve saat 16'da radyoda konuşma yapmıştır.
27 Mayıs 1960’tan, seçimlerin yapılarak normal yaşama
geçildiği 15 Ekim 1961 yılına kadar geçen süre, askerin Milli Birlik Komitesi
(MBK) eliyle cunta olarak iktidarda olduğu dönemdir. Bu dönemde Türkiye Büyük
Millet Meclisi’nin anayasal bütün hak ve yetkileri 38 subaydan kurulu MBK’nin
eline geçmiştir. MBK ülkeyi yayımladığı tebliğlerle askeri cunta olarak idare
etmiştir.
3 numaralı Tebliğ ile her türlü siyasi parti neşriyat ve
faaliyetleri, gösteri yürüyüşleri ve her türlü toplantı yasaklanmıştır. MBK
faaliyetlerinin aksamaması için telsiz ve telefon görüşmelerini kısıtlayan 4 ve
5 numaralı Tebliğlerden sonra, ordunun görevini açıklayan 6 numaralı Tebliğ
yayımlanmıştır. 6 numaralı Tebliğin ilk fıkrasında, “Türk Ordusu bir kere daha
tarihi bir vazife karşısında bulunuyor. Bu vazife; dâhilde memleketi buhran ve
felakete sürüklemek isteyen hırslı politikacıların elinden kurtarmaktır”
demektedir.
Aynı şekilde 13 ve 32 numaralı Tebliğlerde bu darbenin
yapılış gerekçeleri şöyle yer bulmuştur; “Biz vatandaşları birbirine düşürecek
bir kardeş kavgasını önlemek için bu işe giriştik”. “Milli İnkılâp, hiçbir
şahsın, hiçbir zümrenin lehine yapılmış bir hareket değildir. Muhterem
halkımızın, köylü ve işçilerimizin demokrasiye kavuşması, hak ve hürriyetinin
teminatı, iktisadi kalkınması, ana prensibimizdir. Vatandaşların hususi
işlerinde ve her türlü çalışma yerlerinde, kardeşlik duyguları ve huzur içinde
bulunmaları esastır.”
27 Mayıs sabahı, Askerler; İstanbul Üniversitesi'nden Sıdık
Sami Onar, Hıfzı Veldet Velidedeoğlu, Naci Şenşoy, Ragıp Sarıca, Tarık Zafer
Tunaya, Hüseyin Nail Kubalı ve İşmet Giritli'yi askeri bir uçakla Ankara'ya
getirmişlerdir. 28 Mayıs günü komisyona Ankara'da iştirak eden Muammer Aksoy,
İlhan Arsel ve Bahri Savcı ile birlikte yeni bir anayasa taslağını hazırlamak
için çalışmalara başlamışlardır. Başkanlığına getirilen Sıddık Sami Onar'ın
adıyla "Onar Komisyonu" olarak anılmıştır.
Millî Birlik Komitesi, DP'liler hakkında daha sonradan büyük
tartışmalara sebebiyet veren bazı haberler yaymaya başlamıştı. MBK, Demokrat
Partililerin yurtdışına kaçarken yakalandığını ve beraberlerinde 12 uçak dolusu
altın, mücevherat ve parayı kaçırmakta iken yakalandığını iddia etti. Komite
ayrıca 28 Nisan - 27 Mayıs 1960 arasında yüzlerce gencin öldürüldükten sonra
kamyonlarla mezarlıklara getirilip gizlice gömüldüğünü ve bir kısmının hayvan
yemi yapılan makinelerde kıyılarak toz haline getirildiğini öne sürmüş ve bu
gençler"Hürriyet Şehitleri" olarak adlandırılmıştır. 2 Haziran
1960’ta İstanbul Üniversitesi rektörü Sıdık Sami Onar, Üniversitesi Yönetim
Kurulu'nun memleketi hürriyete kavuşturmak için şehit düşenler adına anıt inşa
etmeye karar verdiğini açıklamıştır. 3 Haziran'da “MBK Hürriyet Şehitlerimizin
tesbiti işine Silahlı Kuvvetlerimizin idareyi aldığı andan itibaren ehemmiyetle
devam edilmektedir” diyen bir tebliğ yayınlamıştır. Fakat gençlerin cesetleri
hiç ortaya çıkmayınca, 9 Haziran'da Sıddık Sami Onar “Naaşları belki
bulamayacağız ama ölülerimiz vardır.” diye konuşmuştur. 10 Haziran'da 28 Nisan
olayının kurbanı Turan Emeksiz, tanktan düşerek ezilen İstanbul Lisesi
öğrencisi Nedim Küçükpolat, 27 Mayıs'ta kaza kurşunuyla ölen Harp Okulu
öğrencisi Teğmen Ali İhsan Kalmaz, Ersan Özey ve Sökmen Gültekin'in naaşları Anıtkabir'deki
"Hürriyet Şehitliği"ne nakledilmiştir.
MBK üyelerinin kimlikleri 18 Haziran 1960'ta açıklanmıştır.
Yurt dışında bulunan gizli komite mensupları Dündar Seyhan, Talat Aydemir, Sadi
Koçaş komiteye girmemişlerdir.
Milli Birlik Komitesi üyeleri
GÜRSEL, Cemal Orgeneral M.B.K. Başkanı. ACUNER, Ekrem,
Kurmay Albay İstanbulda doğmuştur. 1935 yılında Harp Okulunu bitirmiş. Genel
Kurmay Başkanlığında Şube Müdürü iken, devrim hareketine katılmıştır.
AKSOYOĞLU, Refet, Kurmay Yarbay, Üsküdarda doğmuştur. Genekurmay
Lojistik Başkanlığında vazifeli iken devrim hareketine Ankara’dan katılmıştır.
ATAKLI, Mucip, Kurmay Yarbay, Erzurumda doğmuştur. Devrim
hareketine Eskişehirde katılmış ve eski Başbakan Menderesin tevkifinde önemli
rol oynamıştır.
ÇELEBİ, Emanullah, Kurmay Yüz. başı, Yalova’da
doğmuştur.Devrim hareketine fiilen katılmıştır.
ERSÜ, Vehbi, Kurmay Binbaşa Erzincan’da doğmuştur. Ankara
nümayişleri sırasında Sıkıyönetim Komutanı Namık Argüçün "vur" emrini
dinlememiştir. Devrim hareketine süvari grup komutanı olarak katılmıştır.
GÜRSOYTRAK, Suphi Kurmay Binbaşı Ankara’da doğmuştur.
Kore’de bulunmuştur. Harp Akademisi öğretmeni iken devrim hareketine
katılmıştır
KARAMAN Suphi, Kurmay Yarbay, Bayburt’ta doğmuştur,
Genelkurmay Personel Dairesinde iken devrim hareketine katılmıştır.
KAPLAN, Kadri, Kurmay Binbaşı, İstanbul’da doğmuştur. Devrim
hareketine Ankara’da katılmıştır
KARAVELİOĞLU, Kâmil, Kurmay Yüzbaşı, Akseki’de doğmuştur.
Devrim hareketine fiilen katılmıştır.
KOKSAL, Osman, Kurmay Albay, Selanik’te doğmuştur. Kore’de
bulunmuş. Cumhurbaşkanlığı Muhafız Alayı komutanı iken devrim hareketine
katılmış ve eski Cumhurbaşkanı Bayar’ın yakalanmasında bulun muştur.
KUYTAK Fikret, Kurmay Albay, Ankara’da doğmuştur. Devrim
günü Menderes ve Polatkan’ı hava alanından alarak Harp Okuluna getirmiştir.
KÜÇÜK Sami, Kurmay Albay, Dramada doğmuştur. 1954’te Tokya
Askeri İrtibat Bürosunda bulunmuş, Madrit ataşemiliterliği yapmıştır. Devrim
hareketinde fiilen bulun, muştur.
OKAN, Sefcai, Kurmay Yarbay, İstanbulda doğmuştur. Devrim
hareketine fiilen katılmıştır.
ÖZDİLEK, Fahri, Orgeneral, Bursada doğmuştur. Devrim
hareketinden önce, İstanbul Sıkıyönetim komutanlığından bulunmuş, devrim
hareketine İstanbulda katılmıştır. Devrimden sonra Millî Savunma Bakanlığı ve
Başbakan yardımcılığına getirilmiştir.
ÖZGÜNEŞ, Mehmet, Kurmay Binbaşı, Kayseri’de doğmuştur.
Devrim hareketine fiilen katılmıştır.
ÖZGÜR, Selâhattin, Kurmay Binbaşı, Kayseri’de doğmuştur,
Devrim hareketine fiilen katılmıştır.
ÖZKAYA, Şükran, Kurmay Binbaşı, Antalya’da doğmuştur. Devrim
hareketi sırasında Davut paşa zırhlı tugayında bulunuyordu. İstanbul
sonuçlarının çabuk alınmasında önemli rol oynamıştır.
TUNÇKANAT, Haydar, Kurmay Albay, Bandırmada doğmuştur.
Devrim hareketine fiilen katılmıştır.
ULAY, Sıtkı, Tuğgeneral, İzmir’de doğmuştur. Mısır ihtilâli
sırasında Kahire’de ateşemiliter olarak bulunmuştur. Harp Okulu Komutanı iken
devrim hareketine katılmış ve Çankaya Köşkünü kuşatmıştır. Devrimden sonra,
Ulaştırma ve Devlet Bakanlıkların, da bulunmuştur.
YILDIZ, Ahmet, Kurmay Binbaşı, Sürmene’de doğmuştur. Devrim
hareketine fiilen katılmış, devrimden sonra Basın Yayın ve Turizm Genel
Müdürlüğünde bulunmuştur.
YURDAKULER, Muzaffer, Kurmay Albay, İstanbul’da doğmuştur. Devrim hareketine fiilen katılmıştır.
YURDAKULER, Muzaffer, Kurmay Albay, İstanbul’da doğmuştur. Devrim hareketine fiilen katılmıştır.
MADANOĞLU Cemal, Korgeneral, Eşmede doğmuştur. 1924 yılında
Harp Okulunu bitirmiş. 1954 yılında general olmuştur. Devrim hareketinin
plânlaştırılmasında önemli rol oynamış 27 Mayıs 1960 günü, İzmir’de bulunan
Cemal Gürsel’in Ankara’ya gelmesine kadar, Millî Komitenin başkanlığını
yapmıştır. Komite üyeliği ile birlikte, Ankara Sıkıyönetim Komutanlığını da
üzerine almıştır.
AKKOYUNLU, Fazıl Binbaşı, Yozgat’ta doğmuştur. 13 Kasım 1960
tarihinde Komiteden affedilmiştir.
BAYKAL, Rıfat, Yüzbaşı, İzmir’de doğmuştur. 13 Kasım 1960
tarihinde Komiteden affedilmiştir.
ER Ahmet, Yüzbaşı, Akhisar’da doğmuştur. Devrim
hareketine-fiilen katılmış, 13 Kasım 1961 de Komiteden affedilmiştir.
ERKANLI, Orhan, Kurmay Binbaşı, Kırşehir’de doğmuştur. 13
Kasım 1960 tarihinde Komiteden affedilmiştir.
ESİN, Numan, Kurmay Yüzbaşı, Biga’da doğmuştur. Devrim
hareketinde Ankara’da vazife görmüş, 13 Kasım 1960 tarihinde Komiteden
affedilmiştir.
KABİBAY, Orhan, Kurmay Yarbay, Üsküdar7da doğmuştur. Devrim
hareketine Ankarada katılmıştır. 13 Kasım 1960 tarihinde Komiteden
affedilmiştir.
KAPLAN, Kadri, Kurmay Yarbay, İstanbul’da doğmuştur. Devrim
hareketine Ankarada katılmıştır. 13 Kasım 1960 ta Komiteden affedilmiştir.
KARAN, Muzaffer, Binbaşı, İstanbul’da doğmuştur. 13 Kasım
1960 tarihinde Komiteden affedilmiştir.
KÖSEOĞLU, Münir, Binbaşı, Sakarya’da doğmuştur. Devrim
sabahı İstanbul radyosunu ele geçirmiştir, 13 Kasım 1960 tarihinde Komiteden
affedilmiştir.
ÖZDAĞ, Muzaffer Kurmay Yüzbaşı, Pınarbaşı’nda doğmuştur. 13
Kasım 1960 tarihinde Komiteden affedilmiştir.
SOLMAZER, İrfan, Yüzbaşı, Gönen’de doğmuştur. 13 Kasım 1960
ta Komiteden affedilmiştir.
SOYUYÜCE, Şefik, Binbaşı, Sivas’ta doğmuştur. 13 Kasım 1960
tarihinde Komiteden affedilmiştir.
TAŞER, Dündar, Binbaşı, Gaziantep’te doğmuştur. Devrim
hareketine Ankara’da katılmıştır. 13 Kasım 1960 tarihinde Komiteden
affedilmiştir.
TÜRKEŞ, Alpaslan, Kurmay Albay, İstanbul’da doğmuştur. Kara
kuvvetleri NATO Dairesinde şube müdürü iken devrim hareketine Ankara’dan
katılmış Ankara radyosunda Türk Silâhlı Kuvvetleri adına ilk konuşmaları
yapmıştır. Devrimden sonra Başbakanlık müsteşarlığında bulunmuştur. 13 Kasım
1960 tarihinde Komiteden affedilmiş, Delhiye müsteşar olarak gönderilmiştir.
BAŞTUĞ, İrfan, Tuğgeneral, Van’da doğmuştur. 1929’da Harp Okulunu
bitirmiş.1956 da Korede bulunmuştur. Genelkurmay Personel Başkanlığında
vazifeli iken devrim hareketine katılmıştır. Devrimden sonra Ankara valiliğine
getirilmiş, 2 Eylül 1960 tarihinde bir otomobil kazasında ölmüştür.
Yassıada
27 Mayıs sonrasında Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, Başbakan
Adnan Menderes, hükümet üyeleri ve aralarında Milli Mücadele'nin önemli
komutanlarından Ali Fuat Cebesoy'un da olduğu Demokrat Parti milletvekilleri,
parti yöneticileri, asker ve bazı üst düzey kamu görevlileri tutuklanarak
Yassıada'ya götürülmüşdür. Burada tutuklulara ağır işkence ve kötü muameleler
yapıldığı iddia edilmiş ve tabiî ki bu hususta taraflar arasında büyük
tartışmalara sebep olmuştur, neticede hala net bir fikir bulunmamaktadır, her
iki tarafta olaylara kendi penceresinden bakmaktadır. Bu kötü muamele ve
işkence neticesinde Cemil Keleşoğlu ve Namık Gedik'in intihar ettiği dahi ileri
sürülmüştür. Hatta DP avukatlarından Hüsamettin Cindoruk, Namık Gedik'in
intiharının dahi şüpheli olduğunu iddia ederek; Namık Gedik'in intiharında
fiziki zorluk olduğunu savunmuştur.
Yassıada tutuklularından eski DP milletvekili Gıyasettin
Emre, başına gelenleri şu şeklide anlatmaktadır; “Askerî havaalanında uçaktan
indiriliyoruz. Sille tokat, tekme, küfür... Yemekte konuşamıyorduk. Konuştuğu
için dayak yiyen çok oldu. Her sabah kumlu pırasa, akşam da taşlı fasulye
veriyorlardı.”
Tutukluluk süresinde; Yusuf Salman, Lütfi Kırdar, Gazi
Yiyitbaşı, Yümnü Üresin, Nuri Yamut ve Kenan Yılmaz hayatlarını kaybettiler.
Fakat, 18 Haziran 2009 tarihli Ceviz Kabuğu programına internetten e-posta ile
katılan O dönemin Harp Okulu öğrencilerinden Koray adındaki bir öğrenci şunları
yazdı; “Namık Gedik kaçmaya çalıştı. Pencereden atladı. Fakat, pencere
camlıydı. Camlar vücuduna sıçrayınca kanamaya neden oldu ve yaşamını yitirdi.”
14 Ekim 1960'ta başlayan Yassıada davaları, 11 ay 1 gün
sürerken, 203 gün davalara bakıldı ve 872 oturum yapıldı. 19 davaya bakılırken,
1068 tanık dinlendi ve yargılamalar hükmün açıklandığı 15 Eylül 1961 tarihinde
son buldu. Sivil ve askerlerden oluşan Yassıada mahkemelerinde yargılanan
siyasîler; vatana ihanet, kamu fonlarının kötüye kullanımı, Kırşehir'in ilçe
yapılması, meclis iç tüzüğünde yapılan değişiklik, Meclis oturumlarının yayına
engel olunması, CHP'nin mallarına el konulması, Tahkikat komisyonu oluşturmak,
hakim teminatı ve mahkeme bağımsızlığının ihlali gibi konularla toplam 19 dava
açıldı, davalar anayasayı ihlal davasıyla birleştirildi.
Yassıada spor salonunda gerçekleştirilen davalardan birinin
konusu ise 6-7 Eylül Olayları'nın DP hükümetince çıkartıldığına dair
suçlamadır. Celal Bayar, Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu, Fuad Köprülü,
İstanbul Valisi Fahrettin Kerim Gökay, Emniyet müdürü Alaaddin Eriş, İzmir
Valisi Kemal Hadımlı, Selanik başkonsolosu Mehmet Ali Balin ve diğerleri
Selanik'te Atatürk'ün evinin bombalanması ve Rum azınlığın evlerinin
yağmalanmasının organizasyonunu yapmakla suçlanıp, 5 ile 10 yıl ağır hapis,
kamu hizmetlerinden sürekli men cezası istenildi. Savunma Türk hükümetinin
tertip etmesi asla doğru değildir denilerek yapıldı. Bayar beraat ederken,
Menderes ve Zorlu 6 yıl hapis, diğerleri 4 ay hapis cezası aldı.
Bir diğer dava "Bebek Davası"sı olup sanıklar
Adnan Menderes ve Fahri Atabey'dir. Cemal Gürsel tarafından gizli celse olarak
yapılması istense de açık olarak yapılmıştır. Ayhan Aydan'dan olan bebeğini
Fahri Atabıyık'ı azmettirerek öldürtmek suçundan her ikisine 5 ile 10 yıl ağır
hapis istenir. Ayhan Aydan ve Menderes dava sırasında ilişkilerinin ve
bebeklerinin olduğunu fakat doğum sırasında öldüğünü belirtirler. Dava
sırasında savcı bir kadın külotunu gösterip, kimin giydiğini ve başbakanlıkta
unuttuğunu sorar. Adnan Menderes'in avukatı Burhan Apaydın'ın müdahalesi ile
olay kapanır. Adnan Menderes’in kadın düşkünlüğü ve devlet kasalarında yer alan
cinsel objeler Yassıada davalarında karşısına çıkacak ve halk nebzinde önemli
bir imaj düşüklüğüne neden olacaktır.
Bir sonraki dava “Vinilex Davası”dır. Maliye bakanı Hasan
Polatkan'ın şirkete usülsüz kredi sağladığı ve bunun üzerine 110 bin lira
rüşvet aldığı iddia edilmiştir. Adnan Menderes ve Hasan Polatkan'ın nüfuzlarını
kullanarak "Vinileks" firmasına Türkiye Vakıflar Bankası’ndan kredi
verdirmekle suçlanmışlardır. Adnan Menderes tarafından kurulan bu Bankanın 27
Mayıs darbesine kadar Umum Müdürlüğü'nü yapan ve 1961 seçimlerinden sonra
tekrar aynı Bankanın Genel Müdürlüğüne getirilecek olan Sabahattin Tulga
yaptığı savunmada krediyi, suni deri imal ederek ithal ikamesi yapacak bu
firmanın karlı olacağına inandıkları için verdiklerini; nitekim darbe sonrası
işbaşına gelen yeni Banka yönetiminin de aynı firmaya ilave kredi vererek bu
firmanın kredi limitini iki misli arttırdığını belirtmiştir. Mahkeme Menderes
ve Hasan Polatkan'ı bu dava da suçlu bulmuştur. Polatkan 7 yıl ağır hapis ve
memuriyetten men cezası alırken, şirket yetkilileri de ceza almışlardır.
Bu duruşmalarda açılan bir diğer dava radyo davasıydı. Adnan
Menderes, bazı bakanlar ve Basın Yayın ve Turizm genel müdürü olan Altemur
Kılıç hakkında radyoyu parti organı haline getirdikleri yolunda açılmıştır.
Mahkeme sonucunda Yüksek Adalet Divanı 15 sanığı idam
cezasına çarptırdı. Celâl Bayar, Adnan Menderes, eski Dışişleri Bakanı Fatin
Rüştü Zorlu, eski Maliye Bakanı Hasan Polatkan oybirliğiyle, eski T.B.M.M.
Başkanı Refik Koraltan, eski Genelkurmay başkanı Rüştü Erdelhun, Agah Erozan,
İbrahim Kirazoğlu, Ahmet Hamdi Sancar, Nusret Kirişoğlu, Bahadır Dülger, Emin
Kalafat, Baha Akşit, Osman Kavrakoğlu, Zeki Erataman oy çokluğuyla ölüm
cezasına çarptırıldı.
Sanıklardan Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül
1961'de sabaha karşı, Adnan Menderes 17 Eylül 1961'de saat 13.30'da İmralı
Adası'nda idam edildi. Dünyanın bütün ülkelerinde ceza muhakemesi kanunlarına
göre idam cezaları sabaha karşı infaz edilirken Adnan Menderes'in cezasının
infazında bu kuralın dışına çıkılarak öğle vaktinde idam gerçekleştirilmiştir.
Bu durumun nedeni olarak, Zorlu ve Polatkan'ın idamlarından sonra, İngiltere
Karaliçesi II. Elizabeth başta olmak üzere tüm Avrupa devletlerinin var
güçleriyle Türkiye'ye baskı yapmaları gösterilir.
Zorlu, Polatkan ve Menderes'in dışındakilerin cezaları infaz
edilmeyip, hapis cezasına çevrildi. İdamları durdurmak için ABD başkanı
Kenedy'nin Ankara büyükelçisi Raymond A. Hare aracılığı ile Dışişleri Bakanı
Selim Sarper'e bir mesaj ilettiği iddia edilir.
27 Mayıs sonrası
Ekim 1960'da Milli Birlik Komitesi 147 öğretim üyesini
üniversitelerden uzaklaştırmıştır. Görevine son verilenler arasında Ali Fuat
Başgil, Sabahattin Eyüboğlu, Yavuz Abadan, Nusret Hızır, Tarık Zafer Tunaya,
Mina Urgan, Haldun Taner de vardı. Genelde bu tasfiyeler üniversite içinden
gelen ihbarlara dayanıyordu. Kararı protesto etmek için Turhan Feyzioğlu, Sıdık
Sami Onar, Fikret Narter ve Suut Kemal Yetkin gibi bir çok rektör ve öğretim
üyesi görevinden istifa etmiştir. 1962 yılında çıkarılan yasayla öğretim
üyelerine üniversiteye geri dönüş hakkı tanınmıştır.
27 Mayıs Darbesi'nde DP'liler Kürdistan Hükümeti tesis etmek
üzere çalışmalar yapmakla suçlandılar. 31 Mayıs 1960'da Cumhuriyet gazetesinde
MBK'nin bu konuyla ilgili çeşitli belgeler bulduğu ve Şeyh Said'in oğlunun DP
iktidarı döneminde doğuda propaganda gezileri yaptığı iddia edilmiştir.
Darbeden 4 gün sonra Doğu ve Güneydoğu'dan seçilen 485 ağa ve şeyhler Sivas
Garnizonu (Kabakyazı)'nda bir kampa yollanmıştır. Bu konu hakkında Cemal Gürsel'in
"ileri gelen 2500 Kürdü öldürelim" dediği iddia edilmektedir.
Sivas'taki kamp 19 Ekim 1960 tarihinde çıkan 105 numaralı Mecburi İskan Kanunu
ile boşaltılıp Milli Birlik Komitesi tarafından "55 ağa" DP'yi
destekliyor iddiasıyla Antalya, Isparta, İzmir, Afyon, Manisa, Denizli ve
Çorum'a sürülmüşdür.
Bu gelişmeler üzerine kanun 1962 yılında kaldırılmışdır.
1961 Anayasası'nda bir takım değişiklikler yapılarak, 1924 Anayasası'nın 3.
maddesi olan "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözü
"Egemenlik kayıtsız şartsız Türk milletinindir" şeklinde
değiştirilmişdir.
Ağustos 1960 – Şubat 1961 arasında Milli Birlik Komitesi
tarafından emekliye sevkedilen 235 general ve yaklaşık 5.000 subay tarafından
Emekli İnkılap Subayları Derneği kurulmuş ve orduya geri dönmeye
çalışmışlardır. Bu derneğe bağlı emekli subaylar "Eminsular" olarak
anılmıştır. En yüksek rütbeli üyesi olan Orgeneral Ragıp Gümüşpala daha sonra
Adalet Partisi'nin genel başkanlığına getirilmiştir.
Milli Birlik Komitesi kuruluşundan itibaren karma ve
heterojen bir gruptu ve kendi içerisinde bazı çekişmelere sahne oluyordu.
Madanoğlu - Küçük grubu ile Türkeş - Kabibay grubu sık sık karşı karşıya gelmiş
lakin herhangi bir vukuata sebep verilmemişti. Madanoğlu - Küçük grubu iktidarı
bir an önce sivillere devretmeyi planlamıştır. Fakat Türkeş, Kabibay ve Erkanlı
grubu reformların yapılmadan önce iktidarını sivillere devretmesine karşı
çıkmış ve hemen sivillere devretmenin iktidarı Cumhuriyet Halk Partisi’ne
teslim etmek anlamına geleceğini savunmuştur.Eylül ayının başlarında Türkeş,
Kabibay, Erkanlı ve Dündar Seyhan, ihtilalin gayesine aykırı çalışan dört beş
kişinin ülke dışına çıkarılmasını kararlaştırmışlardır. Türkeş, kararı
uygulamak için hazır olduğu halde Kabibay zamana bırakmayı tercih etmiştir.İstanbul'da
Muzaffer Özdağ'ın "Bab-ı Ali'den de geçeceğiz" demesi büyük yankılar
uyandırmış ve Cemal Gürsel'in tasfiye kararı almasını hızlandırmıştır.MBK
üyelerinden Muzaffer Yurdakuler, Seyhan tasfiye kararını arkadaşlarına
anlatırken kulak misafiri olmuş ve diğer MBK üyelerine haber vermiştir.Karşı
taraf erken davranmış ve Gürsel 13 Kasım 1960'da Alparslan Türkeş'e bir mektup
göndererek Kurmay Albay Alparslan Türkeş, Kurmay Yarbay Orhan Kabibay, Kurmay
Yarbay Mustafa Kaplan, Kurmay Binbaşı Orhan Erkanlı, Kurmay Binbaşı Şefik
Soyuyüce, Kurmay Binbaşı Dündar Taşer, Piyade Binbaşı Fazil Akkoyunlu, Tank
Binbaşı Muzaffer Karan, Deniz Kurmay Binbaşı Münir Köseoğlu, Deniz Kıdemli
Yüzbaşı Rıfat Baykal, Kurmay Yüzbaşı İrfan Solmazer, Kurmay Yüzbaşı Numan Esin,
Kurmay Yüzbaşı Muzaffer Özdağ ve Jandarma Yüzbaşı Ahmet Er olmak üzere
çoğunluğu Türkçü subaydan oluşan 14 MBK üyesini emekliliğe sevkedip
yurtdışındaki temsilciliklere danışman olarak tayin etmiştir.
Darbe sonrası gerçekleşen bir diğer önemli gelişme ise 27
Mayıs darbesinden 8 ay sonra 1961 yılında Osmanlı Devleti'nin subayların
ihtiyaçlarını karşılamak için yarattığı fondan devredilerek 50 bin altınla
kurulanOYAK olmuştur. Kurumun kuruluşu 3 Ocak 1961 kabul edilen Ordu
Yardımlaşma Kurumu Kanunu'na dayanmaktadır. Üye olması zorunlu subay ve
astsubayların maaşlarının %10'u ve yedek subayların maaşlarının %5'i her ay bu
fona aktarıldı.
Bir başka gelişme ise darbeyi meşru kılmak adına
gerçekleştirilmiştir. Mustafa Kemal Atatürk tarafından konulan ve askerin
siyasete müdahale etmesini kesinlikle yasaklayan mevcut 22 Mayıs 1930 tarih ve
1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu dışında, 27 Mayıs'tan sonra 4 Ocak 1961
tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu çıkarıldı ve Türk Silahlı
Kuvvetleri daha sonraki darbe ve teşebbüslerini bu kanunun 35. ve 85. maddesine
dayandırdı. 27 Mayıs İhtilali'nin Türkiye'de askeri darbelerin meşru olduğu
intibasını yarattığı ve diğer askeri darbelerin yolunu açtığı yönünde iddialar
bulunmaktadır.
Ayrıca 6 Haziran 1961'de ordu içinde Milli Birlik Komitesine
muhalif olan general ve subaylar Silahlı Kuvvetler (SKB)'ni kurmuş ve sembolik
başkanlığına Genel Kurmay Başkanı Cevdet Sunay'ı getirmişlerdir. SKB ordunun
yönetimde kalmasından yanaydı ve parlamentonun açılmasına taraftar değildi.
SKB, MBK tarafından Washington'a atanan İrfan Tansel'in bindiği uçağı yanlı
jetler ile havada geri çevirerek Hava Kuvvetleri Komutanlığına tekrar
getirilmesini sağlayacak kadar güçlenmiştir. Bu olay üzerine Cemal Madanoğlu
görevinden istifa etti.
Tabiki Darbe sonrasının en önemli gelişmesi Kurucu
Meclis ve 1961 Anayasası'nın Hazırlanması olarak karşımıza çıkmaktadır. 6 Ocak
1961'de MBK ve Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis kuruldu. Daha
sonra Enver Ziya Karal ve Turhan Fevzioğlu başkanlığında Kurucu Meclis'e bağlı
20 kişilik bir anayasa komitesi kurularak yeni anayasa için çalışmalara
başlandı.Yeni hazırlanan anayasada 1924'ndan farklı olarak halkçılık,
devletçilik ve inkılâpçılığa yer verilmemiş, milliyetçilik ise Milli Devlet
olarak değiştirilmiştir. İlk kez Sosyal Devlet ilkesi bu anayasa ile
ortaya çıkmıştır. Adalet Partisi de resmi olarak yeni anayasanın 1924
Anayasası'na kıyasla "ileri bir adım" olacağını belirtmiştir. Ancak
Adalet Partisi'nin desteğiyle "hayırda hayır vardır", "hayır
deyin hayırlı olsun", "demli çay" ("hayır" oyunun
renginin kırmızı olmasından) gibi sloganlarıyla "hayır" kampanyası
yürütülmüştür. Hatta "Mr Referandum" adlı bir Amerikalının olduğu ve
"evet" oyu vermesinin o Amerikalıya evet demek anlamına geleceği
anlatılmıştır. 9 Temmuz 1961'de yapılan halk oylaması sonucu 1961 Anayasası
%61.7 gibi bir evet oranıyla kabul edilse de, bazı akademisyenler ve uzmanlar
%40'a yakın hayır oyunun oldukça anlamlı olduğunu ileri sürdüler ve yeni
Anayasanın toplumun ciddi bir kesimi tarafından onaylanmadığını savundular.
Lakin oluşturulan yeni Anayasa son derece özgürlükçü ve tüm temel ilke ile
hakları koruma altına alan bir yapıda özellik arzetmekte idi. Baskıcı bir
rejimin sebep olduğu darbe kendisine bu zemini hazırlayan gelişmelerin bir daha
yaşanmaması için elinden geleni yapıyordu. Oluşturulan Anayasa bu açıdan
takdire şayan bir özellik arzetmektedir.
Tüm bu gelişmeler yaşanırken Adnan Menderes'in
idamından üç hafta sonra yapılan seçimlerde yani 15 Ekim 1961'de Demokrat
Parti'nin oy tabanının "mirasçıları" Adalet Partisi, Cumhuriyetçi
Köylü Millet Partisi ve Yeni Türkiye Partisi oyların % 62'sini alarak 277
milletvekili çıkarmışlardır. Buna karşı Cumhuriyet Halk Partisi 173
milletvekili çıkarabilmiştir. Bu seçim "Menderes'in zaferi" olarak nitelendirilmiş
ve ordu durumdan rahatsız olmuştur. 25 Ekim 1961'de 12. dönem TBMM toplandı ve
askeri rejim sona ermiştir. Burda ki tepki Demokrat Parti yönetiminin 1955
sonrası uyguladığı dikta yönetime destek niteliğinde değil gerçeklerin yanı
sıra abartılarıda içerisinde barındıran Demokrat Parti Yönetimine yapılan
karalama kampanyalarına karşı olmuştur. Yassı ada yargı süreci başta büyük bir
destek alan askeri darbeye olan sempatiyi yok etmiştir.
Ayrıca ordu içinde MBK kadar etkili olmaya başlayan SKB, seçimlerin
millî iradeyi tam olarak yansıtmadığı ve yeni bir darbenin gerektiğini
savunmuştur. 21 Ekim'de MBK'nın İstanbul kanadına bağlı 10 general ve 18 albay
toplanmış ve en geç 25 Ekim'e kadar yönetime el koyacağını kararlaştıran "21
Ekim protokolü"imzalamışlardır. 22 Ekim'de MBK'nın Ankara kanadı aynı
içerikteki "Mürted Protokolü" imzalamış, fakat SKB onursal
başkanı durumunda bulunan Cevdet Sunay'ın müdahalesiyle protokoller askıya
alınmış ve siyasi parti liderleriyle uzlaşma yolu tercih edilmiştir. Bunun için
24 Ekim'de Çankaya'da Ragıp Gümüşpala (Adalet Partisi), Ekrem Alican (Yeni
Türkiye Partisi), İsmet İnönü (Cumhuriyet Halk Partisi), Osman Bölükbaşı
(Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi), Cevdet Sunay, Cemal Gürsel ve generallerin
önünde Yassıada mahkûmlarına af çıkarılmayacağına, Emekli İnkılap Subaylar
Derneğine bağlı subayların orduya geri alınmayacağına ve Cemal Gürsel'in
cumhurbaşkanı seçilmesi için çalışacaklarına dair protokolü imzalamışlardır.Ali
Fuat Başgil'in MBK üyeleri tarafından ölümle tehdit edilerek adaylıktan
çekilmesiyle 26 Ekim 1961'de yapılan seçimle tek aday Cemal Gürsel
cumhurbaşkanlığına seçilmiştir.
Darbe süreci ve sonrası oluşan yönetim askerin darbeye
ihtiyaç duymadan ülke yönetiminde etkili olabilmesini sağlamak için yeni oluşumlara
imza atmışlardır. Ülkenin milli güvenlik politikalarının belirlenmesi amacıyla
daha önce çeşitli kararname ve kanunlarla kurulan Yüksek Müdafaa Meclisi Umumi
Katipliği ve Milli Savunma Yüksek Kurulu, 1961 Anayasası'nda Milli Güvenlik
Kurulu ismiyle düzenlenmiş ve halen görevini yerine getirmektedir.
Darbenin meşrulaştırılması içinse Anayasa Nizamını, Milli
Güvenlik ve Huzuru bozan fiiller hakkında kanun hazırlanıp, 5 Mart 1962'de
kabul edilen 38 Sayılı Kanun'da darbeyi eleştirmenin suç olduğu vurgulanmışdır.
Bu kanunun birinci maddesinin B bendinde şöyle denilmektedir; “27 Mayıs 1960
devrimini zedeleyebilecek şekilde: Bu devrimin neticesi olarak Yüksek Adalet
Divanınca veya sair kaza mercilerince verilmiş ve kesinleşmiş olan karar ve
hükümleri, söz yazı, haber, havadis, resim, karikatür veya sair vasıta ve
suretlerle kötüleyenler veya üstü kapalı da olsa matufiyeti belli olacak
şekilde kötülemeye çalışanlar veya mahkûm edilenlerin mahkûmiyetlerine esas
teşkil eden fiillerini yahut şahıslarını övenler veya neticelenmiş hazırlık,
ilk, son tahkikat veya infaz safhalarıyla ilgili resim, hatırat, röportaj
yapanlar veya beyanat verenler hakkında bu kanunda belirtilen 5 madde gereğince
Anayasa Mahkemesi'nde dava açılır” Bu davalardan birene örnek olarak Yeni Demokrat
Parti genel başkanı Fuad Köprülü'nün, "af ancak bir haksızlığın tamiri
olacaktır" sözleri üzerine açılan kamu davası gösterilebilir.
Dönemde oluşturulan bazı yapılanmalar ise Anayasa Mahkemesi,
( 22 Nisan 1962'de Anayasa Mahkemesi Kanunu kabul edilmiş ve 20 Aralık'ta
çalışmalarına başlamıştır. Kurucu meclis; yasaların anayasaya uygunluğunu
denetlemek üzere bir Anayasa Mahkemesi kurulmasına karar verdi.), Yüksek
Hakimler Kurulu, Devlet Planlama Teşkilatı, Türkiye Radyo Televizyon Kumru,
Cumhuriyet Senatosu, Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu, İhracatı
Geliştirme Etüt Merkezi, Milli Prodüktivite Merkezi, Hürriyet ve Anayasa
Bayramı olarak karşımıza çıkmaktadır.
Darbe ile ilgili dönemin taraflarınca yapılan bazı
açıklamalar ise şöyledir;
Celal Bayar (Cumhurbaşkanı):Ve yine hiç şüphe etmiyorum 27
Mayıs başarıya ulaşmamış ya da hiç yapılmamış olsaydı, ne ordu içinde cuntalar
kurulacak, ne 12 Mart, 12 Eylül müdahaleleri yapılacak, ne de demokrasi
dejenere edilebilecekti.
Cemal Gürsel (MBK lideri): Demokrat Parti'nin memlekete
yaptığı en büyük kötülüklerden biri orduyu ihtilale zorlaması olmuştur.
Süleyman Demirel (Devlet Su İşleri Genel Müdürü):(1950)
Devlete karşı, onların yönettiği devlete karşı kazanılmış bir zaferdi...
Onların elinden devleti alma hareketidir. 1960, halkın elinden devleti alma
hareketidir.
Bülent Ecevit (Cumhuriyet Halk Partisi Ankara
milletvekili):60 İhtilali... Ve kaptılar, işte kendileri güya demokrasisinin
bayraktarlığını yapıyorlar... Müdahaleci ekip. Fakat ne yaptılar; üniversiteden
geçmeler, 147’ler olayı, arkasından Bab-ı Ali önünden geçeceğiz lafları derken
birden, bir ülke ve kültür birliği projesi ortaya çıktı. Bunu biz orataya
çıkardık. Dünyada görülmemiş bir totaliter rejim projesi, yani Nazi Almanyası'nda
bile eşi görülmemiş bir proje.
ABD Dışişleri Bakanlığı İstihbarat ve Araştırma Dairesi'nin
1961 tarihli değerlendirme raporu:Türk Silahlı Kuvvetleri'nce yapılan kansız
darbe, Türkiye dışında genellikle ağırlık taşıyan, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin
apolitik olduğu ve ciddi bir siyasi bunalımda müdahale etmeyeceği yolundaki
inanışı yıkmıştır.
Son söz olarak 1950’lerde demokrasiyi ve refahı vaad ederek
iktidara gelen Demokrat Parti Yönetimi, 10 yıllıklık iktidarının özellikle
ikinci döneminde verilen vaadleri tamamen unutarak baskı ve totaliter bir rejim
uygulamıştır. Ülke hem ekonomik hemde sosyal olarak bir kaosa sürüklenmiş,
taraflar kesin çizgilerle ayrılarak, bir taraf için sınırsız teşvikler
uygulanırken muhalif kanat ise illegal bir şekilde engellenmiş ve açıklaması
yapılamayacak yasaklamalarla karşılaşmıştır. Süreç içerisinde oluşan ekonomik
olarak dışa bağımlılık, Atatürk ilke, inkılap ve devrimlerine karşı yapılan
sekteler, muhalefete uygulanan baskı ve oluşturulan kumpaslar.... vb.
neticesinde hem halkın önemli bir kesiminde hemde askeriyede büyük
rahatsızlıklar oluşmuştur. Süreç olarak ele alanıcak olursa yönetimin yaptığı
hatalar bu darbeye zemin hazırlamıştır. Lakin şunu unutmamak gerekir ki askeri
darbe hiçbir zaman bir tercih değildir. Ülke kendi sorunlarını demokrasi
aracılığı ile çözmek mecburiyetindedir. Zaten ülkemizde gerçekleşen iki darbede
başlangıcı itibari ile halk ve aydın kesim tarafından desteklenirken sonraki
süreçte bu destek tamamen yok olmuştur. Çünkü özgürlüğü, barışı ve refahı
getireceğini vaad eden darbeler neticede önceki süreçten daha olumsuz bir hava
yaratmışlardır. Kendi yaptıkları tercihleri meşru kılabilmek için dikta bir
yönetim ile baskı rejimini ülke geneline yaymışlardır.
Unutmamak gerekirki en kötü durumlarda bile Askeri darbe çözüm
değildir, en kötü suçlarda bile idam kimseye hak veya ceza değildir ve
kabullenilemez...
Darbeler ülkemizi en az 30 yıl geriye götürüyor bizler
bilinçli gençler olarak şuan bile ülkemizde yaşanan bazı olaylara objektif ve Atatürk
zekasıyla yaklaşmalıyız ki olaylara kalıcı çözümler bulalım çünkü böyle olaylar
yüzünden ülkemiz ilerleyemiyor
19.12.2009 12:49
Efendim, saygılarımla; Uzun uzun 27 Mayıs 1960 İhtilalini
anlatmışınız. Kaleminize ve emeğinize sağlıklar dilerim. Ben de askeri
darbelere ve idama karşıyım. 27 Mayıs 1960 İhtilali hak edilmemiş bir
ihtilaldir. Buna katılıyorum. Ancak, bıçağın kemiğe dayandığı zaman ne
yapılabilir ki? Saygılarımla...
08.11.2009 7:21
